Alberta szykuje konstytucyjną rewolucję

Alberta szykuje konstytucyjną rewolucję

Danielle Smith

Premier Alberty Danielle Smith chce poważnych zmian w konstytucji Kanady, które zwiększyłyby uprawnienia prowincji kosztem rządu federalnego. O ich poparcie zapyta mieszkańców podczas referendum 19 października. Problem w tym, że do realizacji większości propozycji potrzebna będzie zgoda innych prowincji, a ich premierzy na razie nie chcą deklarować poparcia.

Na karcie do głosowania znajdzie się dziesięć pytań. Cztery dotyczą zmian konstytucyjnych. Smith chce, aby prowincje, a nie Ottawa, wybierały sędziów swoich sądów King’s Bench i sądów apelacyjnych. Proponuje także likwidację Senatu, możliwość rezygnowania przez prowincje z programów federalnych bez utraty związanych z nimi pieniędzy oraz przyznanie prawu prowincji pierwszeństwa przed prawem federalnym w przypadku sporów dotyczących kompetencji dzielonych przez oba szczeble władzy.

Większości tych zmian Alberta nie może jednak wprowadzić samodzielnie. Trzy propozycje prawdopodobnie wymagałyby zastosowania tzw. zasady 7/50 – zgody parlamentu federalnego oraz co najmniej siedmiu prowincji reprezentujących łącznie minimum połowę ludności Kanady. Zniesienie Senatu byłoby jeszcze trudniejsze, ponieważ wymaga jednomyślnej zgody parlamentu i wszystkich dziesięciu prowincji.

Premierzy nie chcą się deklarować

The Canadian Press zwróciła się do premierów innych prowincji i terytoriów z pytaniem o propozycje Smith. Wielu w ogóle nie odpowiedziało, inni unikali jednoznacznego stanowiska.

Biuro premiera Saskatchewan Scotta Moe odmówiło komentarza. Premier Jukonu Currie Dixon stwierdził, że chce najpierw poznać stanowisko mieszkańców Alberty. Jednocześnie podkreślił, że ma nadzieję, iż prowincja pozostanie częścią Kanady, ponieważ jej odejście miałoby negatywne konsekwencje dla całego kraju. Podobnie ostrożnie wypowiedzieli się premierzy Nunavut i Terytoriów Północno-Zachodnich.

Rząd Smith przekonuje jednak, że część pomysłów może znaleźć sojuszników. W marcu Smith, Moe, premier Ontario Doug Ford oraz ówczesny premier Quebecu François Legault wspólnie zwrócili się do Ottawy, aby sędziowie prowincyjnych sądów apelacyjnych i wyższych byli powoływani spośród kandydatów wcześniej zaakceptowanych przez prowincje. Federalny minister sprawiedliwości Sean Fraser odrzucił jednak możliwość zmiany obecnego systemu.

Zdaniem profesora prawa konstytucyjnego Gerarda Kennedy’ego z University of Alberta właśnie propozycja dotycząca sędziów oraz możliwość wycofywania się z programów federalnych z zachowaniem pieniędzy mogą zainteresować inne prowincje. Problemem byłoby przekonanie Ottawy, ponieważ oznaczałoby to ograniczenie kompetencji rządu federalnego.

Znacznie mniejsze szanse Kennedy daje pomysłowi przyznania ustawom prowincji pierwszeństwa przed prawem federalnym. Jak zauważa, nie zna federacji funkcjonującej według takiej zasady.

22 lipca 2026 roku premierzy Kanady organizują konferencję prasową zamykającą posiedzenie Rady Federacji w Charlottetown.

Konstytucyjna puszka Pandory

Nawet znalezienie kilku sojuszników nie oznaczałoby sukcesu. Otwarcie negocjacji konstytucyjnych mogłoby spowodować, że kolejne prowincje przedstawiłyby własne żądania. Quebec czy Nowy Brunszwik mogłyby uzależnić poparcie propozycji Alberty od zmian korzystnych dla siebie. W rezultacie powstałby pakiet, którego część byłaby nie do zaakceptowania dla innych prowincji.

Kennedy wskazuje też na możliwość próby dokonania niektórych zmian jedynie za zgodą Alberty i parlamentu federalnego. Taką procedurę wykorzystano w 2001 roku przy zmianie nazwy Nowej Fundlandii na Nową Fundlandię i Labrador. Przyznanie Albercie szczególnych kompetencji, których nie miałyby inne prowincje, prawdopodobnie doprowadziłoby jednak do sporu sądowego.

Nie wszyscy są przekonani, że Smith rzeczywiście zamierza rozpoczynać wielką batalię o zmianę konstytucji. Politolog Duane Bratt z Mount Royal University zwraca uwagę, że w kampanii przed referendum premier znacznie więcej miejsca poświęca pięciu pytaniom dotyczącym imigracji niż reformom ustrojowym.

Opozycyjny lider NDP Naheed Nenshi również podważa intencje premier. Jego zdaniem Smith zależy bardziej na możliwości oskarżania Ottawy i innych prowincji o blokowanie Alberty niż na rzeczywistym doprowadzeniu do zmian.

Referendum odbędzie się 19 października. Oprócz dziewięciu pytań dotyczących konkretnych zmian mieszkańcy odpowiedzą na najważniejsze: czy Alberta powinna pozostać prowincją Kanady, czy też rząd ma rozpocząć procedurę prowadzącą do przyszłego, wiążącego referendum w sprawie odłączenia się od kraju. Samo październikowe głosowanie nie jest więc referendum niepodległościowym.