Wielka gra o kanadyjską Arktykę

Wielka gra o kanadyjską Arktykę

Premier Mark Carneyz grupą współpracowników po złożeniu oświadczenia o polityce arktycznej Kanady w wysuniętej bazie operacyjnej Kanadyjskich Sił Zbrojnych w Iqaluit.

Kanada planuje ogromne inwestycje wojskowe i gospodarcze w Arktyce, która staje się jednym z najważniejszych obszarów geopolitycznej rywalizacji. Eksperci zwracają jednak uwagę na słabszy punkt kanadyjskiej strategii: Ottawa może nie mieć wystarczającej liczby dyplomatów z doświadczeniem i kontaktami potrzebnymi do skutecznego działania na Dalekiej Północy.

– Arktyka jest geopolitycznym punktem zapalnym – powiedział Natan Obed, przewodniczący Inuit Tapiriit Kanatami, organizacji reprezentującej kanadyjskich Inuitów. Jego zdaniem Global Affairs Canada nie dysponuje obecnie dużym zapleczem specjalistów zajmujących się dyplomacją arktyczną.

Problem jest szczególnie istotny w momencie, gdy Kanada deklaruje zdecydowane zwiększenie swojej obecności w regionie. Arktyka stanowi około 40 proc. terytorium kraju i ponad 70 proc. jego linii brzegowej.

Zlikwidowali ośrodek ekspertów

Kontrowersje wzbudza decyzja rządu Justina Trudeau z 2023 roku o zamknięciu Canadian International Arctic Centre. Ośrodek działał od 2009 roku przy ambasadzie Kanady w Norwegii i był centrum kanadyjskiej dyplomacji w regionie.

Z dokumentów Global Affairs Canada uzyskanych przez The Canadian Press wynika, że jednym z głównych powodów likwidacji były wysokie koszty działalności w Oslo. Przeniesienie zespołu do Ottawy miało przynosić około 550 tys. dolarów oszczędności rocznie.

Resort argumentował również, że doświadczenia związane z pracą zdalną pokazały, iż kontakty międzynarodowe można skutecznie utrzymywać przy użyciu technologii.

Artur Wilczynski, ambasador Kanady w Norwegii w latach 2014–2018, uważa zamknięcie ośrodka za błąd. Jak wspomina, jego pracownicy pomagali dyplomatom zdobywać wiedzę o regionie, uczestniczyć w konferencjach i nawiązywać kontakty z najważniejszymi osobami zajmującymi się Arktyką.

– Trzeba stworzyć grupę ludzi, którzy naprawdę mają głęboką wiedzę i rozumieją ten bardzo skomplikowany i zróżnicowany region. Tego nie można zdobyć podczas rozmowy przez Zoom – stwierdził Wilczynski.

Wewnętrzna kontrola Global Affairs Canada potwierdziła później, że zamknięcie ośrodka oznaczało utratę części wiedzy, kontaktów i możliwości wspierania kanadyjskich placówek dyplomatycznych. Utrudniło również udział przedstawicieli rdzennej ludności i mieszkańców Północy w międzynarodowych spotkaniach.

Arktyka przestała być spokojnym regionem

Tymczasem znaczenie Arktyki szybko rośnie. W grudniu 2024 roku Kanada przyjęła nową politykę zagraniczną dotyczącą regionu. Rząd uznał, że Arktyka nie jest już obszarem wolnym od międzynarodowych napięć.

Wpływają na to rosyjska inwazja na Ukrainę, aktywność Chin, zmiany klimatyczne otwierające nowe możliwości żeglugowe i gospodarcze oraz rosnące zainteresowanie bogactwami naturalnymi Północy. Kanada zamierza jednocześnie mocniej współpracować z państwami nordyckimi i NATO.

Jednym z elementów nowej strategii było przywrócenie stanowiska ambasadora ds. Arktyki. Funkcję tę objęła Virginia Mearns. Ottawa zapowiedziała również otwarcie konsulatów w Nuuk na Grenlandii oraz Anchorage na Alasce.

Pierwszy z nich został oficjalnie otwarty w lutym przez minister spraw zagranicznych Anitę Anand. Ma rozwijać współpracę z Grenlandią m.in. w gospodarce, górnictwie, energetyce, infrastrukturze, nauce oraz bezpieczeństwie Arktyki.

Konsulat miał początkowo zatrudniać trzy osoby, ale obecnie pracuje tam tylko jedna. Według dokumentów uzyskanych przez The Canadian Press jego funkcjonowanie ma kosztować około 8,76 mln dolarów w ciągu pięciu lat, czyli średnio około 1,75 mln rocznie.

Global Affairs Canada nie podało natomiast, kiedy zostanie otwarty zapowiadany konsulat w Anchorage ani ilu pracowników zostanie tam zatrudnionych.

Inuici chcą większego udziału

Natan Obed uważa, że Ottawa nie wykorzystuje również w pełni możliwości, jakie daje współpraca z Inuitami. Ich społeczności mają własne kontakty obejmujące znaczną część Arktyki, które mogłyby wzmacniać kanadyjską dyplomację.

Kanadyjska strategia oficjalnie zakłada zwiększenie udziału rdzennej ludności w działaniach międzynarodowych. Służy temu m.in. Global Arctic Leadership Initiative, finansująca udział mieszkańców Północy w konferencjach, projektach i pracach organizacji międzynarodowych. Rząd przeznacza na ten program obecnie około 8 mln dolarów rocznie.

Zdaniem Obeda nowe realia geopolityczne wymagają jednak znacznie większej obecności administracyjnej, politycznej i dyplomatycznej.

Kanada coraz bardziej potrzebna na Północy

Politolog Marc Lanteigne, profesor Arctic University of Norway w Tromsø i wykładowca University of Greenland, zauważa, że Kanada stała się w ostatnich latach bardziej widoczna w państwach nordyckich. Ottawa wysyła większe delegacje na międzynarodowe spotkania poświęcone Arktyce, a kanadyjscy ministrowie spraw zagranicznych regularnie spotykają się ze swoimi odpowiednikami z krajów nordyckich.

Jeszcze 22 września Anita Anand uczestniczyła w Nowym Jorku w pierwszym spotkaniu ministrów spraw zagranicznych Kanady i ośmiu państw nordyckich oraz bałtyckich.

Lanteigne zwraca uwagę, że mieszkańcy Grenlandii i północnej Norwegii z niepokojem obserwują gwałtowny wzrost zainteresowania Arktyką. Przyczyną są m.in. perspektywa otwarcia nowych szlaków żeglugowych oraz wypowiedzi prezydenta USA Donalda Trumpa dotyczące Grenlandii i Kanady.

Jego zdaniem Ottawa nie musi jednak wysyłać do Nuuk czy Anchorage dziesiątek dyplomatów. Ważniejsze jest, aby osoby pracujące na miejscu potrafiły tworzyć sieć kontaktów między społecznościami rdzennymi, przedsiębiorcami, naukowcami zajmującymi się klimatem oraz ekspertami od rozwoju gospodarczego.

To właśnie takie kontakty mogą mieć coraz większe znaczenie w regionie, który jeszcze niedawno pozostawał na peryferiach światowej polityki, a dziś staje się jednym z miejsc rywalizacji o bezpieczeństwo, surowce, szlaki transportowe i wpływy.

Kanadyjskie siły zbrojne już zwiększają swoją aktywność na Północy. W sierpniu rozpoczęły kolejną operację NANOOK-NUNAKPUT, której celem jest m.in. wzmocnienie zdolności do prowadzenia działań w odległych rejonach Arktyki i ochrona kanadyjskiej suwerenności.

Eksperci przekonują jednak, że samoloty, okręty, radary i infrastruktura nie wystarczą. Jeśli Kanada chce odgrywać większą rolę na Dalekiej Północy, wraz z rozbudową potencjału militarnego i gospodarczego będzie musiała inwestować również w ludzi, którzy potrafią budować trwałe relacje z arktycznymi sąsiadami.