Alberta wybrała Kanadę. Co dalej?

Alberta wybrała Kanadę. Co dalej?

Referendum ocaliło jedność Kanady, ale nie zakończyło sporu o przyszłość prowincji

Mieszkańcy Alberty zdecydowaną większością głosów opowiedzieli się za pozostaniem w Kanadzie. Wstępne wyniki referendum z 19 października wskazują, że zwolennicy jedności kraju odnieśli przekonujące zwycięstwo. Jednak niemal co czwarty głosujący poparł rozpoczęcie procesu, który mógłby doprowadzić do niepodległości prowincji. To wynik, którego nie mogą zlekceważyć ani premier Alberty Danielle Smith, ani szef rządu federalnego Mark Carney. Referendum rozstrzygnęło kwestię secesji na najbliższy czas, ale nie usunęło przyczyn wieloletniego konfliktu między Edmonton a Ottawą.

Według wstępnych danych, po przeliczeniu ponad 1,4 mln głosów, około 76 proc. wyborców opowiedziało się za pozostaniem Alberty w Kanadzie, a blisko 24 proc. poparło rozpoczęcie procedury prowadzącej do kolejnego referendum niepodległościowego.

Nie było to więc głosowanie nad natychmiastowym oderwaniem prowincji od Kanady. Mieszkańcy mieli zdecydować, czy Alberta powinna pozostać w federacji, czy też jej władze mają rozpocząć przewidziane prawem działania zmierzające do przeprowadzenia w przyszłości referendum w sprawie secesji.

Rozróżnienie jest istotne. Nawet zwycięstwo separatystów nie oznaczałoby automatycznego powstania nowego państwa. Otwierałoby natomiast okres skomplikowanych sporów prawnych, gospodarczych i politycznych.

Kanadyjska telewizja CBC ogłosiła przewidywane zwycięstwo zwolenników pozostania w kraju już w nocy z poniedziałku na wtorek. Oficjalne wyniki mają zostać zatwierdzone 29 października.

Radość jednych, rozczarowanie drugich

W sztabie organizacji Forever Canadian ogłoszenie pierwszych wyników wywołało entuzjazm. Zebrani zerwali się z miejsc, skandując „Kanada! Kanada!”.

Założyciel Forever Canadian, Thomas Lukaszuk

Założyciel organizacji Thomas Lukaszuk, były polityk prowincjonalny, oświadczył, że mieszkańcy Alberty pokazali reszcie kraju, iż nie zamierzają być słabym ogniwem kanadyjskiej federacji.

Podkreślił, że mieszkańcy prowincji są równie dumni z bycia Kanadyjczykami jak obywatele pozostałych części kraju. Jednocześnie przestrzegł przed lekceważeniem wyborców, którzy opowiedzieli się za rozpoczęciem procesu niepodległościowego.

Jego zdaniem teraz konieczny jest dialog, ponieważ dalsze pogłębianie podziałów nie służy ani Albercie, ani całej Kanadzie.

Zupełnie inaczej wynik ocenili separatyści. Jeden z ich najbardziej rozpoznawalnych przedstawicieli, Keith Wilson, przyznał, że głosowanie nie przyniosło oczekiwanego rozstrzygnięcia. Zwrócił jednak uwagę, że około jednej czwartej wyborców opowiedziało się za zmianą dotychczasowych stosunków z federacją.

Keith Wilson, współlider grupy separatystów Let Alberta Decide, przemawia po ogłoszeniu wstępnych wyników referendum w poniedziałek.

Zapowiedział kontynuowanie dyskusji o przyszłości Alberty i jej miejscu w Kanadzie.

Takie stanowisko pokazuje, dlaczego zdecydowane zwycięstwo federalistów nie musi oznaczać końca ruchu separatystycznego. Jego zwolennicy mogą traktować wynik jako dowód istnienia znaczącej grupy mieszkańców gotowych poprzeć daleko idące zmiany ustrojowe.

Skąd wziął się separatyzm?

Alberta od dawna należy do prowincji, w których nieufność wobec władz federalnych jest szczególnie widoczna. Jej mieszkańcy wielokrotnie zarzucali Ottawie, że podejmuje decyzje gospodarcze bez dostatecznego uwzględniania interesów zachodniej Kanady.

Źródła tych napięć sięgają znacznie dalej niż ostatnie rządy federalne. Już w latach 80. poważny konflikt wywołał Narodowy Program Energetyczny wprowadzony przez rząd Pierre’a Trudeau. W Albercie uznano go za próbę ograniczenia kontroli prowincji nad jej najważniejszym bogactwem naturalnym.

Separatyści machają flagami Alberty, ustawiając się w kolejce na kładce dla pieszych, dzień przed głosowaniem

Tamte wydarzenia pozostawiły trwały ślad w politycznej pamięci mieszkańców. Przez następne dziesięciolecia powracało przekonanie, że zachodnie prowincje wnoszą do kanadyjskiej gospodarki ogromny wkład, lecz mają zbyt mały wpływ na decyzje podejmowane w stolicy.

Kolejnym źródłem napięć stała się polityka energetyczna rządu Justina Trudeau. Federalne regulacje klimatyczne, ograniczenia emisji i spory o rozbudowę rurociągów wywoływały sprzeciw władz Alberty oraz części przedsiębiorców.

Dla zwolenników tych regulacji były one koniecznym elementem walki ze zmianami klimatu. Ich przeciwnicy przekonywali natomiast, że zwiększają koszty działalności, utrudniają inwestycje i zagrażają miejscom pracy.

Do sporów gospodarczych dołączyło niezadowolenie z federalnych ograniczeń wprowadzanych podczas pandemii COVID-19. Część środowisk protestacyjnych, w tym uczestnicy ruchu Freedom Convoy, zaczęła później angażować się w działalność separatystyczną.

W rezultacie idea niepodległości, przez wiele lat pozostająca na obrzeżach polityki, zaczęła przyciągać uwagę szerszych grup wyborców.

Ropa naftowa – bogactwo i źródło konfliktów

Alberta jest sercem kanadyjskiego przemysłu naftowego. Znajdujące się na jej terenie piaski roponośne należą do największych zasobów tego surowca na świecie. Wydobycie ropy i gazu, przemysł petrochemiczny oraz powiązane z nimi usługi odgrywają zasadniczą rolę w gospodarce prowincji.

Zwolennicy niepodległości przekonują, że Alberta mogłaby samodzielnie decydować o eksploatacji swoich zasobów, podatkach, polityce energetycznej i kierunkach eksportu.

Ich zdaniem pozostawanie w federacji oznacza konieczność podporządkowywania się przepisom, które nie zawsze odpowiadają potrzebom prowincji.

Przeciwnicy secesji odpowiadają, że sama wielkość zasobów naturalnych nie gwarantuje gospodarczej samowystarczalności.

Alberta nie ma dostępu do morza. Jej ropa i gaz trafiają do odbiorców dzięki sieci rurociągów, połączeń kolejowych i drogowych przebiegających przez inne prowincje oraz Stany Zjednoczone.

Powstanie międzynarodowych granic tam, gdzie dziś funkcjonuje wspólny rynek, mogłoby oznaczać dodatkowe koszty i niepewność dla przedsiębiorstw.

Niepodległe państwo musiałoby również zdecydować, jakiej waluty używać, w jaki sposób finansować administrację, system emerytalny i świadczenia społeczne, a także jak uregulować swoją część zobowiązań federalnych.

Do tego doszłyby kwestie obywatelstwa, swobodnego przepływu pracowników, kontroli granic i przyszłych umów handlowych.

Dla przedsiębiorców niepewność związana z tak daleko idącą zmianą mogłaby być równie istotna jak potencjalne korzyści z większej samodzielności.

Niepodległość nie byłaby prostą decyzją

Kanadyjskie prawo nie przewiduje możliwości jednostronnego oderwania się prowincji od federacji wyłącznie na podstawie lokalnego referendum.

W 1998 roku Sąd Najwyższy Kanady, rozpatrując zagadnienie ewentualnej secesji Quebecu, uznał, że jednoznaczna większość opowiadająca się za niepodległością w odpowiedzi na jasno sformułowane pytanie tworzyłaby obowiązek podjęcia negocjacji konstytucyjnych.

Nie oznaczałoby to jednak automatycznego prawa do jednostronnego ogłoszenia niepodległości.

Późniejsza federalna ustawa Clarity Act określiła zasady oceny jasności pytania referendalnego i poparcia dla secesji.

W praktyce oznacza to, że ewentualne oddzielenie Alberty wymagałoby negocjacji z Ottawą i innymi uczestnikami kanadyjskiej federacji oraz rozwiązania licznych problemów konstytucyjnych.

Osobną kwestią byłyby prawa ludności rdzennej.

Wiele rdzennych narodów zamieszkujących Albertę zawarło historyczne traktaty z Koroną, zanim prowincja powstała w obecnej postaci. Ich przedstawiciele podkreślają, że władze prowincjonalne nie mogą samodzielnie rozstrzygać o przyszłości ziem objętych tymi porozumieniami.

Przed referendum organizacje rdzennych mieszkańców sprzeciwiały się próbom pomijania ich praw w debacie o niepodległości.

To jeden z powodów, dla których scenariusz secesji byłby znacznie bardziej skomplikowany niż samo wytyczenie nowej granicy na mapie.

Danielle Smith między dwoma obozami

Premier Alberty Danielle Smith przemawia na konferencji „Kanada silna i wolna”

Referendum postawiło w szczególnie trudnej sytuacji premier Alberty Danielle Smith.

To ona zdecydowała o umieszczeniu pytania niepodległościowego na karcie do głosowania, tłumacząc, że władze powinny uszanować głosy mieszkańców podpisujących konkurencyjne petycje dotyczące przyszłości prowincji.

Jednocześnie sama od początku deklarowała, że chce pozostania Alberty w Kanadzie.

Takie stanowisko odzwierciedla podziały w rządzącej Zjednoczonej Partii Konserwatywnej (UCP).

W ugrupowaniu działają zarówno zwolennicy federacji, jak i politycy oraz działacze sympatyzujący z ideą niepodległości. Przedreferendalne sondaże wskazywały, że wśród wyborców UCP poparcie dla rozpoczęcia procesu separatystycznego może być większe niż w całej populacji prowincji.

Smith musiała więc prowadzić politykę uwzględniającą sprzeczne oczekiwania własnego zaplecza.

Z jednej strony podkreślała potrzebę obrony interesów Alberty przed nadmierną ingerencją Ottawy. Z drugiej przekonywała, że najlepszą drogą do osiągnięcia tego celu jest pozostanie w Kanadzie i negocjowanie korzystniejszych warunków współpracy.

Premier przyznała nawet, że jej sprzeciw wobec secesji sprawił, iż część separatystów zaczęła uważać ją za swojego głównego przeciwnika.

Po ogłoszeniu pierwszych wyników wyraziła zadowolenie z poparcia dla jedności kraju.

„Mieszkańcy Alberty zagłosowali za silniejszą Albertą w zjednoczonej Kanadzie” – napisała w serwisie X.

Zapowiedziała również wystąpienie poświęcone wynikom referendum i dalszym planom rządu.

Wcześniej oświadczyła, że jeśli mieszkańcy opowiedzą się za pozostaniem w federacji, nie zorganizuje kolejnego referendum niepodległościowego, dopóki będzie premierem.

Pozostaje jednak pytanie, jak wynik głosowania wpłynie na sytuację wewnątrz UCP. Dla części jej członków może być argumentem za zakończeniem dyskusji o secesji. Inni mogą domagać się jeszcze bardziej zdecydowanej polityki wobec Ottawy.

Mark Carney i nowe relacje z zachodem

Istotnym elementem kampanii była zmiana stosunków między rządem federalnym a Albertą po objęciu urzędu premiera Kanady przez Marka Carneya.

Carney wychowywał się w Edmonton i dobrze zna polityczne oraz gospodarcze znaczenie prowincji. Od początku starał się przedstawiać współpracę z zachodnią Kanadą jako jeden z ważnych elementów swojej polityki.

Jego rząd sygnalizował większą gotowość do rozmów o inwestycjach energetycznych, infrastrukturze i regulacjach gospodarczych.

Dla Danielle Smith stało się to argumentem przemawiającym za pozostaniem w federacji. Premier wskazywała, że zmiana podejścia Ottawy otwiera możliwość osiągnięcia porozumień, które wcześniej wydawały się trudne.

Carney osobiście zaangażował się w kampanię na rzecz jedności kraju. Przestrzegał, że traktowanie referendum jako sposobu wywarcia presji na Ottawę mogłoby wywołać wieloletnią niepewność polityczną i gospodarczą.

Po ogłoszeniu wstępnych wyników podkreślił, że mieszkańcy Alberty wybrali wspólną przyszłość z pozostałymi Kanadyjczykami.

Zapowiedział dalsze działania na rzecz rozwoju infrastruktury, dywersyfikacji handlu i umacniania pozycji Kanady jako ważnego producenta energii.

Przed rządem federalnym stoi teraz zadanie przełożenia tych deklaracji na konkretne decyzje.

Samo zwycięstwo federalistów nie oznacza bowiem, że zniknęły pretensje Alberty dotyczące polityki energetycznej, kompetencji prowincji i podziału korzyści gospodarczych.

Amerykański cień nad referendum

Na atmosferę kampanii wpływały również stosunki Kanady ze Stanami Zjednoczonymi.

Wojna handlowa, cła oraz wypowiedzi prezydenta Donalda Trumpa dotyczące możliwości podporządkowania Kanady Stanom Zjednoczonym zwiększyły znaczenie debaty o jedności państwa.

Dla federalistów był to argument, że w okresie napięć międzynarodowych rozbijanie Kanady osłabiłoby pozycję negocjacyjną całego kraju.

Jednocześnie część separatystów wskazywała na bliskie związki gospodarcze Alberty z amerykańskim rynkiem jako potencjalną podstawę funkcjonowania niezależnego państwa.

Niektórzy przedstawiciele ruchu niepodległościowego nawiązywali kontakty z amerykańskimi politykami i urzędnikami, zabiegając o zainteresowanie swoim projektem.

Wywoływało to dodatkowe kontrowersje, ponieważ przeciwnicy secesji pytali, czy oderwanie Alberty od Kanady nie doprowadziłoby w praktyce do zwiększenia jej zależności od Stanów Zjednoczonych.

W kampanii pojawiały się więc dwa odmienne rozumienia suwerenności. Dla jednych większa niezależność od Ottawy oznaczałaby większą swobodę gospodarczą. Dla drugich silna federacja stanowiła skuteczniejszą ochronę przed presją zewnętrzną.

Dziesięć pytań o przyszłość prowincji

Referendum nie ograniczało się do kwestii niepodległości.

Wyborcy odpowiadali łącznie na dziesięć pytań. Pięć dotyczyło imigracji i dostępu do usług publicznych, a cztery proponowanych zmian konstytucyjnych.

Wśród postulatów znalazło się zwiększenie wpływu władz Alberty na politykę imigracyjną, wprowadzenie dodatkowych warunków korzystania ze świadczeń przez część mieszkańców posiadających tymczasowy status imigracyjny oraz wymaganie dokumentów potwierdzających obywatelstwo podczas wyborów prowincjonalnych.

Pozostałe propozycje dotyczyły między innymi zwiększenia roli prowincji w powoływaniu sędziów oraz zmian w funkcjonowaniu kanadyjskich instytucji federalnych.

Wszystkie pytania miały charakter niewiążący. Nawet poparcie określonej propozycji nie oznacza automatycznego wprowadzenia jej w życie.

W przypadku zmian konstytucyjnych konieczne byłyby odpowiednie procedury i porozumienia z innymi uczestnikami federacji.

Wyniki dziewięciu pozostałych pytań mogą jednak dostarczyć ważnych informacji o oczekiwaniach mieszkańców.

Może się bowiem okazać, że wyborcy zdecydowanie odrzucają secesję, lecz jednocześnie popierają zwiększenie samodzielności prowincji w wybranych dziedzinach.

Dla Danielle Smith byłby to argument w przyszłych negocjacjach z rządem federalnym.

Wysoka frekwencja i problemy organizacyjne

Referendum wzbudziło wyjątkowo duże zainteresowanie mieszkańców.

W ostatnich wyborach prowincjonalnych frekwencja wyniosła 60,5 proc. Tym razem Elections Alberta przewidywała udział nawet 80–85 proc. uprawnionych.

Już w głosowaniu przedterminowym i korespondencyjnym uczestniczyło ponad 1,3 mln osób.

Ostateczna frekwencja nie była jeszcze znana w chwili opracowywania materiału.

Głosowanie nie przebiegło jednak bez problemów. Ponad sto lokali wyborczych rozpoczęło pracę z opóźnieniem, dlatego w części z nich przedłużono godziny otwarcia.

W jednym z lokali na obszarze zamieszkanym przez członków narodu Siksika zabrakło na pewien czas kart do głosowania. Lokal pozostał otwarty dłużej, aby umożliwić oddanie głosu wszystkim oczekującym.

Opóźnienia przesunęły publikację pierwszych wyników.

Duża mobilizacja wyborców pokazała jednak, że pytanie o przyszłość Alberty nie było wyłącznie tematem politycznych sporów prowadzonych w parlamencie i mediach.

Lekcja z Quebecu

Historia Kanady zna już przypadki, gdy separatyzm stał się jednym z najważniejszych problemów politycznych całego państwa.

W 1980 i 1995 roku referenda niepodległościowe odbyły się w Quebecu. W obu zwyciężyli zwolennicy pozostania w Kanadzie.

Szczególnie dramatyczny przebieg miało drugie głosowanie, gdy przeciwnicy secesji zwyciężyli minimalną różnicą głosów.

Doświadczenia Quebecu pokazują, że referendum nie musi definitywnie kończyć sporu o przyszłość prowincji. Ruchy niepodległościowe mogą nadal uczestniczyć w życiu politycznym, nawet jeśli nie dysponują większościowym poparciem społecznym.

Sytuacja Alberty jest jednak odmienna. Jej separatyzm ma przede wszystkim podłoże gospodarcze, regionalne i polityczne, podczas gdy w Quebecu szczególne znaczenie miały również język, kultura i odrębna tożsamość narodowa.

Wynik obecnego referendum wskazuje ponadto na znacznie wyraźniejszą przewagę zwolenników federacji niż w Quebecu w 1995 roku.

Nie oznacza to jednak, że Alberta przestanie domagać się większego wpływu na decyzje podejmowane w Ottawie.

Co dalej z Albertą?

Najbliższe miesiące pokażą, czy referendum stanie się początkiem poprawy stosunków między Albertą a rządem federalnym, czy jedynie przerwą w wieloletnim sporze.

Dla Danielle Smith najważniejszym wyzwaniem będzie utrzymanie jedności UCP i przekonanie jej separatystycznego skrzydła, że interesy prowincji można skutecznie reprezentować w ramach Kanady.

Mark Carney będzie natomiast musiał wykazać, że zapowiadane nowe otwarcie w stosunkach z zachodnimi prowincjami przynosi wymierne rezultaty.

Separatyści zapowiadają dalszą działalność, choć wynik referendum pokazuje, że nie mają obecnie większościowego poparcia dla rozpoczęcia procesu niepodległościowego.

W badaniu Angus Reid opublikowanym przed referendum 62 proc. ankietowanych mieszkańców Alberty wyraziło przekonanie, że ruch separatystyczny nigdy całkowicie nie zniknie z życia politycznego prowincji.

To przekonanie nie jest równoznaczne z poparciem dla secesji. Pokazuje jednak, że wielu mieszkańców traktuje separatyzm jako trwały element politycznego krajobrazu.

Referendum przyniosło zatem jasną odpowiedź na jedno pytanie: większość głosujących chce pozostać w Kanadzie.

Nie rozstrzygnęło jednak, jak powinny wyglądać przyszłe stosunki między Albertą a Ottawą, jak podzielić kompetencje w polityce energetycznej i w jaki sposób pogodzić interesy zachodnich prowincji z celami całej federacji.

Zwolennicy organizacji Forever Canadian wiwatują na wiecu w Calgary

Alberta wybrała Kanadę. Teraz zarówno władze prowincji, jak i rząd federalny będą musiały odpowiedzieć na pytanie, jaką Kanadę chcą wspólnie budować.